GasTerra

GasTerra B.V. is een internationale gashandelsonderneming gevestigd aan de Stationsweg 1 in Groningen. Wij hebben meer dan vijftig jaar ervaring met, en diepe kennis van, de gasmarkt. GasTerra is onderdeel van het Gasgebouw, een publiek-private samenwerking voor de winning en verkoop van aardgas, waarin ook NAM, Shell, ExxonMobil, de Staat en EBN zijn vertegenwoordigd. 

GasTerra is de afnemer van gas uit het Groningenveld. Naast het laagcalorische Groningengas, verhandelen we hoogcalorisch gas. Dit gas is voornamelijk afkomstig uit Nederlandse kleine gasvelden in de Noordzee en op land en van importen uit Noorwegen. GasTerra koopt naast deze volumes een groot deel van zijn portfolio in op de Nederlandse gashandelsbeurs TTF. Het door ons ingekochte gas verkopen we op de binnenlandse markt (inclusief TTF) en aan energiebedrijven in de ons omringende landen. Met de bergingen die we onder contract hebben dragen we bij aan de leveringszekerheid ten behoeve van de L-gas gebruikers. Binnen deze rol vallen ook de taken die GasTerra uitvoert ten behoeve van de afbouw van de Groningenproductie.

Als gevolg van de aardbevingsproblematiek heeft het kabinet besloten dat de Groningenproductie wordt afgebouwd en zo snel als mogelijk beëindigd. Met deze beëindiging komt de kernactiviteit en het toekomstperspectief van GasTerra te vervallen. In 2020 is een afbouwplan opgesteld waarmee we toewerken naar de beëindiging van GasTerra’s bedrijfsactiviteiten op de geplande datum van 31 december 2024. Voor medewerkers is een sociaal plan overeengekomen. De afbouwfase heeft er inmiddels toe geleid dat diverse medewerkers de organisatie hebben verlaten. In het afbouwplan houden we er rekening mee dat op de vastgestelde einddatum nog een aantal (lang-)lopende verplichtingen en rechten kunnen overblijven. Er zal tijdig worden bepaald hoe deze worden nagekomen.

Missie, visie en strategie
Onze missie is de waardemaximalisatie van het aan ons aangeboden Nederlandse aardgas. De organisatie staat voor deze missie terwijl het zich in de afbouwfase bevindt en zich geconfronteerd ziet met ongekende marktomstandigheden. Deze situatie en de fase waarin de afbouw van de gaswinning uit het Groningenveld zich bevindt is vertaald in de herijking van de visie en de doelstellingen. De visie is dat GasTerra zijn activiteiten gecontroleerd zal afbouwen en overdragen met oog voor de belangen van de stakeholders en het functioneren van de gasmarkt.

GasTerra’s missie en visie vallen uiteen in vijf doelen:

Volume:
GasTerra draagt bij aan de leveringszekerheid van L-gas en komt zijn inkoop- en verkoopverplichtingen na.
Prijs:
GasTerra streeft naar het realiseren van een marktconforme prijs. Door prijsrisicomanagement streeft GasTerra ernaar de waarde van de portfolio te beschermen.
Kosten:
GasTerra zorgt voor een juiste balans tussen kosten enerzijds en waarde en zorgvuldigheid anderzijds.
Anticiperen:
GasTerra anticipeert op een veranderende omgeving en luistert naar zijn stakeholders.
Afbouw:
GasTerra zal zijn activiteiten gecontroleerd afbouwen of overdragen. GasTerra zal dit doen met oog voor de belangen van de stakeholders en het functioneren van de gasmarkt. 

Aardgas krijgt een andere rol in de toekomstige energievoorziening en wij vinden het belangrijk dat het bij voorkeur alleen daar wordt ingezet waar duurzame bronnen nog geen werkbaar alternatief zijn. Ook in de afbouwfase van de organisatie blijven wij, weliswaar in beperktere mate, werken aan de verduurzaming door de productie van groen gas te bevorderen, bij te dragen aan onderzoek naar waterstof en de opgebouwde kennis van ons product, de markt en de energietransitie te delen.

We ondernemen maatschappelijk verantwoord (MVO) en hebben dit geïntegreerd in onze strategie en ons beleid. Bij beslissingen houden we rekening met stakeholderbelangen. De grondslagen van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO): People, Planet, Profit hebben wij vertaald naar Gas, Groen, Groningen. Daarbij staat Gas voor onze bedrijfsresultaten, Groen voor de energietransitie en Groningen voor onze betrokkenheid bij de regio.

GasTerra is onderdeel van de volledige gaswaardeketen van winning tot gebruik en is hierin tot de einddatum actief als handelaar.

De liberalisering van de Europese energiemarkten heeft vrije gashandel mogelijk gemaakt en er zijn diverse marktplaatsen voor gas ontstaan. In Nederland heet deze marktplaats de Title Transfer Facility (TTF). De TTF stelt handelaren in staat gas in te kopen en te verkopen. De handel is virtueel, dat wil zeggen dat alleen het eigendom van gasvolumes wisselt, zonder dat dit consequenties hoeft te hebben voor de fysieke stromen in het transportsysteem. De TTF kent verder – anders dan in de fysieke werkelijkheid – geen verschillende gaskwaliteiten. Marktpartijen kopen en verkopen simpelweg gas. De voordelen ervan zijn onder andere de lagere toetredingsdrempel, wat leidt tot een toename van het aantal mogelijke spelers op één geïntegreerde markt, sterke concurrentie, transparante handel en meer liquiditeit. Gasunie Transport Services (GTS) moet er formeel voor zorgen dat de verschillende kwaliteiten fysiek in balans zijn. GasTerra draagt als verkoper van het gas uit Groningen bij aan deze balancering.

Op gashandelsplaatsen wordt in een groot aantal standaardproducten gehandeld. Deze producten verschillen in levertijd. Aan- en verkopen hebben tot doel het totaal aan verplichtingen van zowel de verkopers als de inkopers (de markt) in balans te houden. De producten kunnen voor verschillende perioden worden gekocht en verkocht: nu (within-day) en morgen (day-ahead) op de spotmarkt en voor de toekomst op de futures-markt (bijvoorbeeld month-ahead en year-ahead). De spotmarkt is voor marktpartijen relevant voor het in balans houden van hun handelsportfolio en het belang van de futures-markt ligt voor deze partijen in de voorzieningszekerheid die deze producten bieden en het managen van prijsrisico’s in handelsportefeuilles.

GasTerra stuurt vanzelfsprekend op de balans in de eigen portfolio, maar houdt daarbij ook rekening met de Noordwest-Europese markt voor laagcalorisch gas (L-gas). Daarin verschilt onze onderneming van andere handelaren, die alleen met hun eigen portfolio te maken hebben en geen rekening hoeven te houden met gaskwaliteit en de bredere marktvraag. Als de fysieke balans voor L-gas verstoord dreigt te raken, kan GTS aanwijzingen geven om meer of minder L-gas in te voeden in het transportsysteem.

Voor het transport van het Groningengas en ander L-gas beschikt GTS over een separaat leidingnet, naast het gasnet voor transport van hoogcalorisch gas (H-gas). GTS moet ervoor zorgen dat beide netten in balans blijven door er op toe te zien dat de hoeveelheid door de handelaren aangeboden gas niet teveel afwijkt van de volumes die aan het net worden onttrokken. Om de balans in het systeem te behouden kunnen beheerders van een landelijk transportnet (Transmission System Operators/TSO’s), in Nederland is dat GTS, gas van verschillende kwaliteiten mengen. Dit noemen we kwaliteitsconversie. 

Het jaar 2022 is begonnen met veel hogere prijzen op de Europese gasmarkt doordat Gazprom haar leveringen aan Europa beperkte. De start van de oorlog van Rusland tegen Oekraïne op 24 februari 2022 leidde tot ongekende onrust op de Europese gasmarkt met enorme prijsvolatiliteit en financieringsbehoeftes voor energiebedrijven en ingrepen door autoriteiten zoals het vaststellen van vulgraden.

Als gevolg van de agressie van Rusland heeft de Europese Unie diverse sanctiepakketten gedurende 2022 afgekondigd tegen Rusland met als doel het land economisch te treffen. Als tegenmaatregel heeft de Russische Federatie in nauwe samenwerking met Gazprom een wet uitgevaardigd waarbij alle Europese afnemers werden verplicht in roebels te betalen via een account bij de Gazprombank in Moskou. Dit was een schending van de contractuele bepalingen en daarnaast was er in de verschillende landen onduidelijkheid of dit een schending was van de Europese sanctiewetgeving.

Het is bekend dat verschillend is gereageerd door afnemers, een aantal is onder protest akkoord gegaan en anderen zouden hebben geweigerd. Echter gedurende de zomer heeft Gazprom, ongeacht de positie die afnemers hadden genomen, de leveringen naar Europa sterk gereduceerd, in eerste instantie door onverwachts onderhoud te claimen op de Nordstream 1 pijpleiding. Later heeft Gazprom dit argument helemaal laten vervallen en geen verklaring meer gegeven voor de onderleveringen.

Als gevolg van deze acties van de Russische Staat en Gazprom ontstonden tekorten in Europa en schoten de prijzen omhoog dat twee effecten had. Door de hoge prijs werd zoveel mogelijk LNG aangetrokken en afnemers werden gestimuleerd om te switchen naar andere energievormen of om zoveel mogelijk te besparen.

Het werd duidelijk dat er onvoldoende LNG-importcapaciteit naar Noord-West Europa was en het transportnetwerk om gas binnen Europa te transporteren is gedimensioneerd om grote volumes van Noord- naar Zuid-Europa te laten stromen en van Oost naar West. De situatie in 2022 was dat er veel gas van West naar Oost moest en veel gas van Zuid naar Noord.

Nederland en Duitsland werden in het bijzonder getroffen. Duitsland was voor een zeer groot percentage (~40%) afhankelijk van Russisch gas. Door de sterke infrastructurele verbondenheid van Nederland en Duitsland werden beperkingen in het systeem duidelijk. In Nederland heeft Gasunie hierop gereageerd door onmiddellijk additionele LNG-importcapaciteit te gaan bouwen en heeft in oktober de Eems Energie terminal in gebruik genomen. Door de goede samenwerking tussen overheid, TSO en marktpartijen is hiermee snel additionele capaciteit gerealiseerd. Ook in Duitsland wordt vergelijkbare drijvende LNG-importcapaciteit aangelegd.

De hoge prijzen leiden ook tot een enorme financieringsbehoefte bij marktpartijen die op de beurs handelen. Margin calls van de aan de beurs verbonden clearing bank zijn zeer hoog geworden zodat veel marktpartijen een uitzonderlijke hoeveelheid financiering op korte termijn hebben moeten vastleggen. De OTC markt (bilaterale deals tussen marktpartijen) droogde bijna volledig op doordat het kredietrisico op de tegenpartij te hoog werd.

Verdere prijsstijgingen werden veroorzaakt door regulering van de EU die de lidstaten een minimum vulverplichting voor gasopslagen oplegt. Het doel hiervan is ervoor te zorgen dat de bergingen goed gevuld zijn aan het begin van de winter ten behoeve van de leveringszekerheid. Dit leidde in de zomer tot een grote vraag naar gas waardoor de gasprijs een nieuw hoogtepunt bereikte boven 3 €/m3.

In Nederland hebben we gezien dat energieleveranciers eenzijdig contracten openbraken om prijsverhogingen door te kunnen voeren. Verder zien we dat de Nederlandse overheid de burgers gedeeltelijk probeert te compenseren voor de grote last van de verhoogde energierekening. Ook leidde de onzekerheid over de leveringszekerheid tot de vraag of extra gaswinning uit het Groningenveld benodigd was terwijl die gaswinning juist op een kantelpunt stond waarbij het veld helemaal dicht of op de waakvlam zou gaan.

Hieronder behandelen we de ontwikkelingen die relevant zijn voor GasTerra’s portfolio.

Gasjaar 2021-2022
Het winningsniveau van het Groningenveld voor gasjaar 2021-2022 is op 24 september 2021 in het Vaststellingsbesluit Groningen aanvankelijk vastgesteld op 3,9 miljard kubieke meter in een qua temperatuurverloop gemiddeld jaar. Daarbij was een belangrijk uitgangspunt dat de nieuwe stikstofinstallatie van GTS in Zuidbroek, waarmee hoogcalorisch gas omgezet kan worden naar laagcalorisch gas, per 1 april 2022 volledig operationeel zou zijn. Door tegenslagen bij de bouw van de installatie bleek het noodzakelijk om op 1 april 2022 de gaswinning hoger vast te stellen. Dit gebeurde door middel van een wijzigingsbesluit waarmee het niveau in een qua temperatuur gemiddeld jaar werd vastgesteld op 4,5 miljard kubieke meter. Met dit wijzigingsbesluit werd ook ruimte gecreëerd om laagcalorisch gas in plaats van hoogcalorisch gas in de gasopslag in Grijpskerk op te slaan. Medio 2022 bleek de bouw van de stikstofinstallatie nog verder vertraagd en was een tweede wijzigingsbesluit noodzakelijk. Met dit wijzigingsbesluit werd het niveau van 4,5 miljard kubieke meter in stand gehouden maar onafhankelijk van de temperatuur. Ook werd met dit wijzigingsbesluit zeker gesteld dat er voldoende laagcalorisch gas beschikbaar was voor het vullen van de gasopslagen Norg en Grijpskerk. Dit was noodzakelijk in verband met de grote onzekerheden op de gasmarkt als gevolg van de oorlog in Oekraïne.

De gaswinning in gasjaar 2021-2022 is uiteindelijk uitgekomen op de vastgestelde 4,5 miljard kubieke meter. Dit is lager dan de 7,8 miljard kubieke meter van het gasjaar daarvoor.

Gasjaar 2022-2023
In gasjaar 2022-2023 wordt een kantelpunt bereikt in de winning uit het Groningenveld. De staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat heeft op 26 september 2022 in het vaststellingsbesluit het winningsniveau vastgesteld op 2,8 miljard kubieke meter waarbij is uitgegaan van 40 vorstdagen. Deze winning is bedoeld om een aantal productielocaties operationeel te houden. Alleen in uitzonderlijke situaties, zoals verstoringen in het gassysteem, technische storingen, uitval van een laagcalorische gasopslag of zeer koude omstandigheden, mag een beperkt aanvullend beroep op het Groningenveld worden gedaan.

Het vaststellingsbesluit gaat uit van winning op elf productielocaties die tot en met maart 2023 worden ingezet; vanaf april zijn dat er nog vijf. Het aantal productielocaties dat daadwerkelijk operationeel blijft in het gasjaar 2022-2023 hangt af van de capaciteit die het Groningenveld moet leveren. Voor 1 april 2023 bepaalt de staatssecretaris op basis van de meest actuele inzichten of de zes productielocaties gesloten kunnen worden. Als deze sluiting niet mogelijk is dan zal dit gevolgen hebben voor de hoogte van het winningsniveau in dit gasjaar.

In onderstaande grafiek is de daling van de Groningenproductie van de afgelopen jaren en de daarbij behorende aanpassingen en aannames weergegeven.

Toelichting bij grafiek^[1]:Van koud naar gemiddeld jaar: dit houdt in dat het in het daaropvolgende jaar voor leveringszekerheid benodigde volume is gebaseerd op een jaar met gemiddelde temperaturen, in plaats van een jaar waar een Elfstedentocht zou kunnen plaatsvinden; dat besluit bevatte daarom ruimte om meer te produceren dan het plafond als het onverhoopt toch kouder zou worden.

Lagere H-gas Wobbe: de Wobbe-index is een indicator voor gaskwaliteit. Een lagere H-gaskwaliteit betekent dat meer gas van Groningenkwaliteit kan worden gemaakt met dezelfde hoeveelheid stikstof. Deze waarde is tussen 2015 en nu meerdere keren naar beneden bijgesteld. Dat gebeurde omdat uit metingen bleek dat de H-gaskwaliteit in werkelijkheid lager was dan geraamd.

Lagere vraag: dit is de verwachte marktomvang in het volgende jaar. Die bleek kleiner dan daarvóór was aangenomen, vandaar de daling.

Additionele stikstofcapaciteit: dat is de extra hoeveelheid stikstof die GTS kan inkopen om H-gas om te zetten in gas van Groningenkwaliteit (‘pseudo-Groningengas’).

Sluiting Groningenveld
Met de voortzetting van de maatregelen om de vraag naar Groningengas af te bouwen, komt de definitieve sluiting van het Groningenveld dichterbij. De minister van Economische Zaken en Klimaat verwacht een sluiting in 2023 of 2024. De exacte datum hangt, volgens de minister, af van een aantal onzekerheden zoals de gasleveringen aan Europa als gevolg van de oorlog in Oekraïne, maar ook het functioneren van de nieuwe stikstofinstallatie in Zuidbroek, het functioneren van de gasopslag Grijpskerk als laagcalorische gasopslag, de voortgang van de afbouw van de vraag naar laagcalorisch gas en de beschikbaarheid van H-gas. Inmiddels heeft NAM aangegeven dat de gasopslag Grijpskerk per 1 oktober 2023 beschikbaar is als laagcalorisch capaciteitsmiddel. Daarmee komt de definitieve sluiting van het Groningen gasveld in 2023 binnen bereik.

Om de sluiting van het Groningenveld ook juridisch te regelen, is een wetsvoorstel in voorbereiding (Wet beëindiging gaswinning – Wat na nul). 

Parlementaire enquête aardgaswinning Groningen
Op 9 februari 2021 is de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen geïnstalleerd. Het doel van deze enquêtecommissie is waarheidsvinding en het verkrijgen van verklarend inzicht in de besluitvorming over de aardgaswinning, de schadeafhandeling en de versterking in Groningen.

Nadat de commissie in 2021 schriftelijke inlichtingen en documenten bij betrokken organisaties zoals GasTerra had gevorderd vonden besloten voorgesprekken plaats met deskundigen en getuigen om extra informatie in te winnen en eerste bevindingen te toetsen. Vanaf eind juni tot en met medio oktober 2022 waren de openbare verhoren waarbij de commissie achtenzestig getuigen en deskundigen verhoorde waaronder oud-directeuren en commissarissen van GasTerra. Het eindrapport van de enquêtecommissie wordt op 24 februari 2023 aan de Tweede Kamer aangeboden.  

Aanbod kleine velden
Het is de verwachting dat de productie uit Nederlandse kleine velden de komende jaren verder zal dalen, ondanks de hogere gasprijzen, de wens om meer aanbod uit eigen regio te hebben en zo minder afhankelijk te worden van Russisch gas en de vergunning voor nieuwe velden. Dit komt onder andere doordat de meeste Nederlandse kleine velden zich in de eindfase van hun productiecyclus bevinden en de nieuwe velden deze afname niet compenseren.

Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zijn er tot 2030 enkele belangrijke verschuivingen in de energievoorziening, maar blijven olie en aardgas desondanks de energievoorziening domineren (Bron: PBL - Klimaat- en Energieverkenning 2022, pagina 88). Wel daalt het aardgasverbruik in Nederland het komende decennium verder doordat het finale gebruik voor warmte en de inzet van aardgas in de industrie blijven afnemen. Daarnaast verwacht het PBL dat de dalende trend van aardgasgebruik in de gebouwde omgeving doorzet als gevolg van klimaatverandering (warmere winters), gasloze nieuwbouwwoningen, sloop van oude woningen en verbeteringen in de bestaande woning- en gebouwenvoorraad (Bron: PBL Klimaat- en Energieverkenning, pagina 81). Een verwachte toename van opgewekte elektriciteit op basis van wind- en zonenergie zorgt ook voor de daling van de aardgasconsumptie door elektriciteitscentrales in de toekomst (Bron: PBL Klimaat- en Energieverkenning 2022, pagina 88).

Van oudsher was Nederland netto-exporteur van gas dankzij de productie uit het Groningenveld en de kleine velden. De laatste jaren daalt het gasaanbod sneller dan de gasvraag. De daling van het gasaanbod komt door de snel afnemende binnenlandse productie. Deze daling wordt met name veroorzaakt door een lagere productie uit het Groningenveld, maar ook door de dalende productie uit kleine velden. Dit wordt onvoldoende gecompenseerd door nieuwe kleine velden. De verwachting is dat in 2030 nog 7,9 miljard kubieke meter aardgas wordt gewonnen uit Nederlandse bodem. Dit zal naar verwachting ongeveer 30 procent van de binnenlandse vraag dekken (Bron: PBL Klimaat- en Energieverkenning 2022, pagina 103).

Nederland probeert het aanbod van aardgas te vergroten door het mogelijk te maken om meer LNG te importeren. Gasunie wil de Nederlandse capaciteit om LNG in te voeren verdubbelen door uitbreiding van Gate terminal en de nieuwe Eems Energy Terminal.

De prijs van aardgas was in 2021 al hoog door de sterke Aziatische vraag en de versoepelde lock downs. Door de oorlog in Oekraïne en hierdoor het lagere aanbod uit Rusland, zijn de prijzen van aardgas op de Europese gasmarkt in 2022 sterk verder gestegen.

De gestegen prijs dempt de gasvraag. Besparingsmaatregelen bestaan onder meer uit isolatie en tendering van aardgasbesparing bij intensieve industrieën. Daarnaast zetten bedrijven en consumenten de verwarming lager om energie te besparen.

Naast dat de gasprijzen hoog zijn, wordt de beweeglijkheid van gasprijzen groter door de onzekerheid over de vraag-/aanbodbalans in Europa en van de wereldmarkt. In verschillende landen, en op Europees niveau, zijn vormen bedacht om de gasrekening dragelijker te maken voor bedrijven en consumenten. Daarnaast zijn vanuit de Europese Unie en nationale overheden plannen en wet- en regelgeving geïmplementeerd om de kans op gastekorten te verkleinen.

De tot nu toe meest uitgewerkte maatregel, het Market Correction Mechanism (MCM), heeft tot doel om extreme prijspieken op wholesale niveau te beperken. Het voorstel had tot 20 december 2022 zowel voorstanders als tegenstanders, hetgeen via langdurige onderhandelingen leidde tot een compromis dat is aangenomen, waarbij Nederland zich van stemming heeft onthouden. Het MCM is de afgelopen maand door een aantal Europese instanties, waaronder ACER, beoordeeld op voor- en nadelen en op 15 februari 2023 in werking getreden.

In essentie werkt het MCM als een cap op de meest gangbare en meest verhandelde TTF-hub-producten. De cap treedt in werking bij de combinatie van twee gebeurtenissen: de TTF-prijs MA is langer dan drie dagen boven de € 180/MWh én de LNG-prijs is langer dan die drie dagen onder de € 145/MWh. Zodra deze situatie zich voordoet is handelen tegen prijzen boven de cap verboden. De cap is vanaf inwerkingtreding dynamisch in de vorm van “de LNG-prijs” plus € 35/MWh. De cap blijft minimaal 20 dagen actief, ook als de LNG-prijs in die periode minder dan € 35 van TTF-MA gaat verschillen. “De LNG-prijs” zal een nog door ACER vorm te geven en te publiceren referentieprijs voor LNG betreffen. Er bestaan nog veel onduidelijkheden over de exacte werking van het MCM en nog meer zorgen over de impact daarvan op de markt. Omdat de cap alleen gaat gelden voor handel op de beurs en niet voor OTC (bilaterale deals tussen marktpartijen) kan dit ook voor onvoorziene verschuivingen leiden in het gebruik van handelskanalen.

Met het bereiken van overeenstemming over het MCM is tevens vrij baan gegeven aan enkele andere Europese maatregelen. De gezamenlijke inkoop van gas (“joint purchasing”), met name om het vullen van de bergingen zeker te stellen, is naast het MCM een tweede ingrijpende maatregel. Aan de exacte uitwerking en uitvoering wordt momenteel gewerkt. De verplichte gezamenlijke inkoop van minimaal 15% van de werkvolumes van nationale bergingen lijkt momenteel het doel. Om onderlinge concurrentie bij de inkoop van derdengas (inkoop buiten Europa) te voorkomen wordt gesproken over een verplichte Europese tenderprocedure voor alle volumes groter dan 5 TWh per bedrijf/instantie per jaar.

Om de productie van duurzame energie een impuls te geven is vereenvoudiging en versnelling van vergunningverlening als derde maatregel opgevoerd. Ook deze maatregel bestaat nog slechts op papier en in concept. Als vierde maatregel wil de Europese Commissie een nieuwe LNG-benchmark ontwikkelen, om de huidige gevoeligheid voor de prijsontwikkeling op TTF te beperken. De hoop is dat zo’n nieuwe benchmark van de wereldwijde LNG handel TTF als meest gebruikte prijsreferentie in contracten gaat vervangen. Verder moet het versterken van “energy solidarity” tussen lidstaten tot een eerlijker verdeling van schaarste leiden. Ook deze (vijfde) maatregel is nog niet concreet. Het stellen van harde energiebesparingsdoelen en het mogelijk maken van financiële steun aan de Europese consument vormen de laatste twee maatregelen van het totale pakket.

Op 27 juni 2022 heeft de Europese Raad de verordening over gasopslag aangenomen. Deze verordening stelt een vuldoel voor lidstaten van 90% voor de winters van 2023 en verder (tot en met 2025) vast, inclusief een vultraject dat aangeeft langs welk tijdpad dit doel moet worden behaald. De verordening bepaalt tevens dat het vuldoel voor een individuele lidstaat wordt verlaagd met het volume dat tijdens de referentieperiode 2016 tot en met 2021 aan derde landen is geleverd. Voor Nederland betekent dit een verlaging van het vuldoel tot 73% vanwege gasexport naar het VK. Het kabinet zet er op in om de gasopslagen voor minimaal 90% gevuld te hebben.

De Nederlandse regering heeft al halverwege 2022 aangekondigd en in de troonrede bevestigd de Nederlandse consument te zullen compenseren voor de hoge energierekening. Omwille van de snelheid zijn tot eind 2023 generieke maatregelen voor alle 7 miljoen huishoudens getroffen: voor november en december 2022 zijn vaste kortingen op de energierekening van € 190 per maand toegezegd en voor heel 2023 zijn, ook weer voor alle huishoudens, prijsplafonds van kracht tot een gemiddeld verbruiksniveau voor gas en stroom. Mochten de energieprijzen ook na 2023 hoog blijven zullen voor die periode meer inkomensafhankelijke ondersteuningsmaatregelen worden ontwikkeld. Naast deze directe compensatiemaatregelen zijn noodfondsen ingericht waar energiebedrijven gebruik van kunnen maken als ondanks de inkomenssteun toch sprake is van betalingsachterstanden door consumenten. Het moeten afsluiten van niet betalende consumenten wordt daarmee tevens voorkomen.

Het verhandelde volume op TTF, THE en PSV is gedaald met respectievelijk 31, 19 en 12 procent. Het verhandelde volume op Zeebrugge en PEG steeg licht (met respectievelijk 2 en 4 procent).

Ondanks dat het verhandeld volume op TTF in 2022 sterk daalde is het nog steeds ruim hoger dan het verhandeld volume op NBP.

Ontwikkelingen Europees - internationaal niveau
REPowerEU is een Europees initiatief en omvat diverse maatregelen om vóór 2030 de afhankelijkheid van Russische brandstoffen te beperken. De EU is op zoek gegaan naar uitbreiding van LNG leveringen en importcapaciteit, subsidieverlening via herstel en veerkrachtfaciliteit (RRF), gezamenlijke inkoop van aardgas, vraagreductie en introduceren van een gasprijsplafond van maximaal 180 euro/MWh.

In Sharm-el-Sheikh vond de 27e Conferentie van Partijen (COP27) bij het Klimaatverdrag van de Verenigde Naties (United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC) plaats. Belangrijkste uitkomst is oprichting van een fonds voor ontwikkelingslanden die schade oplopen door de gevolgen van klimaatverandering, zoals droogte of extreem weer. Helaas is er geen overeenkomst bereikt om aanvullende maatregelen te treffen waardoor klimaatdoelen in 2050 gerealiseerd gaan worden.

Ontwikkelingen nationaal niveau
Het nieuwe kabinet heeft begin dit jaar in het coalitieakkoord een flink pakket aan klimaatmaatregelen aangekondigd. Zo wil Nederland koploper in Europa zijn bij het tegengaan van de opwarming van de aarde. Om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, wordt onder andere het doel voor 2030 in de Klimaatwet aangescherpt tot tenminste 55% CO2 reductie, met een streven naar 60%. Er is een klimaat- en transistiefonds beschikbaar gesteld van 35 miljard euro en het aanbod van hernieuwbare energiebronnen wordt gestimuleerd. In de gebouwde omgeving wordt onder andere een langjarig Nationaal isolatieplan geïntroduceerd, hybride warmtepompen gestimuleerd en komt er een bijmengverplichting groen gas.

Volgens de Klimaat- en Energieverkenning 2022 (KEV) is een snellere uitvoering van de bestaande plannen én formulering van aanvullend beleid nodig om het Nederlandse klimaatddoel in 2030 te halen.

Op GasTerra zijn de Regulation in Energy Markets Integrity and Transparency (REMIT) en de Market Abuse Regulation (MAR) van toepassing. In deze verordeningen, die respectievelijk van toepassing zijn op voor de groothandel bestemde energieproducten en financiële instrumenten, is een verbod op handel met voorkennis en marktmanipulatie opgenomen. Daarnaast moeten marktpartijen in het kader van REMIT aan uitgebreide rapportageverplichtingen voldoen. GasTerra heeft hiervoor de nodige procedures geïmplementeerd.

Sinds 2018 is de herziene Markets in Financial Instruments Directive (MiFID II) van toepassing op energiebedrijven die in financiële instrumenten handelen. De handel in contracten is een van deze financiële instrumenten. In 2022 zijn nieuwe regels voor het gebruik van de nevenactiviteitenvrijstelling van kracht geworden. GasTerra kan ook onder deze nieuwe regelgeving gebruik maken van de nevenactiviteitenvrijstelling en hoeft niet meer te voldoen aan de notificeringsplicht bij de AFM.

Tevens is de Energy Market Infrastructure Regulation (EMIR) van toepassing op GasTerra. EMIR beoogd het systeemrisico in de financiële markten te verminderen. Onder EMIR dient GasTerra bepaalde OTC-derivaten te rapporteren en wordt gemonitord of bepaalde drempelwaarden overschreven worden, aangezien er dan specifieke clearingverplichtingen gaan gelden.

Toegang tot gastransportnetwerken zoals dat van GTS en de tarieven voor het gebruik daarvan zijn gereguleerd. Basis voor de tarieven is het Methodebesluit GTS voor de periode 2022-2026. Belangrijke thema’s in deze reguleringsperiode zijn het afnemende gebruik van het landelijk net en wijzigingen in de regulering waarbij kosten van het GTS-net uit de toekomst naar voren gehaald worden door versnelde afschrijving en wijzigingen in het kapitaalstelsel van GTS. Vanwege de grote gevolgen van dit besluit hebben de representatieve organisaties VGN, Element NL, VLNG en Energie Nederland, waar GasTerra actief in participeert, beroep ingesteld tegen het Methodebesluit. De behandeling van dit beroep is gestart in september 2022. De verwachting is dat het College van Beroep voor het bedrijfsleven in 2023 uitspraak zal doen.

Via Eurogas en EFET zijn we betrokken bij consultaties op voorgenomen Europese wet- en regelgeving. Om dreigende tekorten aan gas te voorkomen is in 2022 de Europese verordening voor de leveringszekerheid van gas (Verordening (EU) 2017/1938) aangepast en zijn minimale vulgraden voor gasopslagen vastgesteld (Uitvoeringsverordening (EU) 2022/2301). Daarnaast zijn in 2022 voorstellen gedaan voor Europese regels voor een prijsplafond bij handel op het TTF en voor verplichte gezamenlijke inkoop van gas. GasTerra heeft bijgedragen aan de reacties die Eurogas en EFET op deze voorstellen hebben gegeven.

Het FitFor55 pakket dat de Europese Commissie in juli 2021 publiceerde gaf een impuls aan het Nederlandse groen gas- en waterstofbeleid. Het kabinet heeft het groen gas- en waterstofbeleid in het tweede kwartaal van 2022 aan de Tweede Kamer gepresenteerd. Begin december is als uitwerking daarvan het Programma Groen gas, met daarin onder andere een bijmengverplichting voor groen gas, eveneens aan het Parlement voorgelegd.

De noodzaak van doorontwikkeling van innovatieve productietechnieken wordt door de overheid erkend. Financiële ondersteuning van zogenaamde “Vroege fase technologieën” zoals vergassing worden in het Programma Groen Gas in dat verband benoemd.

De oorlog in Oekraïne en de nasleep van de Corona-crisis hebben duale effecten op productiegroei van duurzame gassen. De wens om onafhankelijker te worden van Rusland en van andere importen geeft een impuls aan de transitie. Anderzijds drijft acute schaarste aan aardgas, grondstoffen, personeel en tenslotte aan financiering de energiegebruikers naar direct beschikbare alternatieven als LNG, olie, kolen en hout. Moeizame vergunningstrajecten, door de huidige stikstofproblemen nog versterkt, zetten als laatste factor een rem op duurzame projecten.

Voor GasTerra was de overgang naar een duurzame energievoorziening jaren een materieel onderwerp dat verankerd zit in onze MVO-pijlers Gas, Groen, Groningen. Het blijft een belangrijk onderwerp, maar de betrokkenheid van GasTerra bij projecten die de transitie naar een duurzamere energievoorziening vooruithelpen neemt in lijn met de afbouwfase van de organisatie af.

De focus bij de projecten die we nog ondersteunen ligt op de ontwikkeling van hernieuwbare gassen (groen gas en waterstof). Dit sluit zowel goed aan bij onze kennis en onze rol als gashandelaar als bij de behoefte in de markt. Deze kennis blijft ook relevant na beëindiging van onze handelsactiviteiten op dit vlak. Op het gebied van energietransitie zijn onder andere innovatieprojecten en studies op het gebied van biologische methanisatie, waterstofproductie uit vergassing van biomassa en groen gas productie uit afvalstromen in de grafische industrie uitgevoerd. Naast directe deelname aan energietransitieprojecten blijft GasTerra ook in 2023 binnen KVGN, Energie Nederland en Eurogas werken aan het uitdragen van de rol van duurzame gassen en de transitie daarnaartoe.

Groen gas

In 2022 werd in Nederland 211 miljoen kubieke meter gecertificeerd groen gas ingevoed in het gasnet. Deze lichte daling ten opzichte van eerdere jaren werd onder andere veroorzaakt door de veel toegepaste jaarprijzen (opgebouwd in 2021) in groengascontracten die ver onder de dag- en maandprijzen bleven en de negatieve impact daarvan op de rentabiliteit van groengasproductie.

Het kabinet is voornemens in het eerste kwartaal van 2023 de details van de bijmengverplichting voor levering aan eindverbruikers in de gebouwde omgeving te publiceren. De synchronisatie van deze nieuwe verplichting met die in de brandstofsector zal daarin ook worden opgenomen. De ambitie is het bij te mengen volume voor de gebouwde omgeving in 2030 tot 20% van het geleverde gas te laten groeien (= 1,6 miljard kubieke meter in 2030). Daarnaast wil het kabinet met een nadere uitwerking van het duurzaamheidskader biogrondstoffen het aanbod van duurzame biomassa vergroten.

Waterstof
Waterstof staat stevig op de agenda, in Nederland, Europa en wereldwijd. Gasunie heeft in de loop van het jaar van de minister mandaat gekregen om een waterstofbackbone te ontwikkelen. Het is daarop begonnen met de ontwikkeling van een netwerk dat de zeehavens met de industriële clusters moet gaan verbinden. Daarvoor wordt zo veel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande gasinfrastructuur. Tegen het eind van het jaar werd bekend dat het kabinet ook het netwerk op de Noordzee door het infrastructuurbedrijf wil laten ontwikkelen. Via de dochteronderneming HyStock werkt Gasunie ook aan de ontwikkeling van opslag van waterstof in zoutcavernes.

In het Fitfor55 heeft de Europese Commissie een stevige doelstelling voor productie van groene waterstof opgenomen. Van de huidige fossiele industriële waterstofvraag moet 50% vervangen zijn door ‘hernieuwbare brandstoffen van niet-biologische oorsprong’ – in de praktijk groene waterstof – in 2030. Om de benodigde elektrolysecapaciteit te realiseren zijn allereerst technische innovaties nodig, maar aansluitend ook een aanzienlijke groei van productiecapaciteit van elektrolysers. De ingezette aanleg van infrastructuur is vervolgens nodig om aanbod aan vraag te koppelen. Een beperkende factor voor het realiseren van de doelstelling kan ten slotte nog liggen in de concurrentie om de groene stroom uit wind op zee.

In de huidige regelgeving over de productie van groene waterstof wordt vastgehouden aan het additionaliteitsbeginsel. Dit legt eisen op aan de koppeling van plaats en tijd van de productie van waterstof en de daarvoor gebruikte groene stroom. Dit beïnvloedt de business case van waterstofproductie negatief, het gevolg is namelijk een de facto beperking van de bedrijfstijd van de elektrolyser. Daardoor wordt minder waterstof geproduceerd dan mogelijk is en moet de kapitaalintensieve investering in de elektrolyser dus over een lager productievolume afgeschreven worden.

Naast groene waterstof kan ook blauwe waterstof een rol spelen in de decarbonisatie van de energievoorziening. Dit is waterstof dat onder afvang van een groot deel van de vrijkomende CO2 geproduceerd wordt uit aardgas. De ontwikkeling van een gedeelde visie op de rol hiervan in Nederland staat mogelijk op een kantelpunt. Na jarenlange terughoudendheid is er nu overheidssteun voor de ontwikkeling van demonstratieprojecten en spreekt een aantal marktpartijen zich openlijk uit voor het omarmen van blauwe waterstof.

GasTerra is verbonden met diverse instellingen, verenigingen, stichtingen en clubs in Groningen en ondersteunt met fondsen, inzet van personeel en kennis zowel maatschappelijke, culturele als sportieve projecten. Ook dragen we bij aan onderwijsprojecten die gericht zijn op kennisontwikkeling en spannen we ons in om Noord-Nederland te helpen zich tot een vooraanstaand energie(transitie)kenniscentrum te ontwikkelen. Zo steunen we onderzoek en innovatie onder meer op EnTranCe en via de New Energy Coalition. In verband met de afbouw van GasTerra wordt van jaar tot jaar en geval tot geval bekeken of er in dit kader nog ruimte is voor dergelijke overeenkomsten.

GasTerra steunt samen met Gasunie structureel het Groninger Museum. Dit is begonnen in 1994 met een grote bijdrage van Gasunie aan de gemeente Groningen om de bouw van het huidige museumgebouw mogelijk te maken. Toen Gasunie in 2005 werd opgedeeld in het huidige Gasunie en GasTerra zetten beide partijen de sponsoring voort. Over deze sponsoring zijn soms kritische geluiden te horen. Actiegroepen eisen dat het museum de banden met energiebedrijven die nog met fossiele brandstoffen werken verbreekt, omdat er sprake zou zijn van ‘green washing’. Het verlies van inkomsten moet daarbij worden geaccepteerd. Voor GasTerra heeft de betrokkenheid bij het Groninger Museum in eerste plaats een historische achtergrond. Daarnaast voelen we ons een Gronings bedrijf en hechten daarom grote waarde aan de maatschappelijke en culturele waarden in onze stad. De verbondenheid met het museum is daarvan een logisch gevolg.

Sponsoring
Na de grote impact van de twee coronajaren vonden er in 2022 gelukkig weer diverse evenementen en activiteiten plaats. GasTerra heeft diverse projecten ondersteund.

Kids United, de stichting die het G-voetbal in Groningen mogelijk maakt, ontving een bijdrage voor de aankleding en inrichting van hun te bouwen stadion. Elker Jeugdhulp in Groningen is door GasTerra financieel ondersteund bij de aanschaf van mountainbikes voor sportieve activiteiten. Ook een plan van de afdeling Mondzorgkunde van de Hanzehogeschool en de GGD om voorlichting te geven aan de klanten van de kledingbanken in Groningen ter preventie van mondproblemen kan zowel in 2022 als in 2023 op een bijdrage van GasTerra rekenen.

Het Beatrix Kinderziekenhuis en de Stichting Quiet Groningen ontvingen beiden een bedrag van 10.000 euro. Het kinderziekenhuis gebruikt dit bedrag voor de inrichting van de couveuses in de onlangs nieuw ingerichte afdeling neonatologie. Quiet Groningen verbindt mensen in armoede (Members), bedrijven (Sponsoren) en particulieren (Supporters) in de regio. Zij hebben  energiebesparings-/kerstpakketten aangeschaft voor hun Members.

In totaal gaf GasTerra in 2022 ruim 246.000 euro uit aan sponsoring en donaties (in 2021: 210.000 euro).

Naast de sponsoring heeft GasTerra een vrijwilligersfonds waarmee een financiële bijdrage beschikbaar wordt gesteld aan verenigingen, instellingen, stichtingen of andere organisaties waarvoor werknemers van GasTerra zich actief als vrijwilliger inzetten. Vanuit dit fonds ontving de voetbalvereniging Grijpskerk een bijdrage voor de aanschaf van zonnepanelen en de tennisvereniging in Uithuizen voor de aankoop van LED verlichting. Ook een verzoek van de Hockeyclub Groningen voor de ondersteuning van het rolstoelhockeyteam werd gehonoreerd.

Educatie
Op educatief gebied hebben we in 2022 diverse projecten ondersteund. Aan een aantal projecten zijn we al meerdere jaren verbonden zoals het rijdende klaslokaal ‘Jouw Energie van Morgen’, de techniekboxen van het IVN en de Communicatieopleiding van de Hanzehogeschool (Minor Communicatie & Campagnes) waarvoor GasTerra opdrachten schrijft voor studenten op het gebied van groen gas en waterstof waarmee ze aan de slag kunnen en zich gaan verdiepen in de transitie naar een klimaatneutrale energievoorziening.

Een nieuw project was het ontwikkelen en bouwen van de vernieuwde Hanze Waterstoftafel voor educatie- en demonstratiedoeleinden door studenten HBO Werktuigbouw, Mechatronica en HBO Recht van de Hanzehogeschool in Groningen. Dit project is uitgevoerd in opdracht van de Groene Waterstof Booster (GWB) en mede-gefinancierd door GasTerra. Ook is GasTerra betrokken bij diverse projecten in het Groninger Forum waaronder Got it! Dit is een uitvindwedstijd voor middelbare scholieren in Groningen met als doel de digitale geletterdheid van de leerlingen, zoals informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking te stimuleren. Van maart tot en met juni 2022 stond het Forum in Groningen in het teken van Forum Green House, over de kloof tussen mens en natuur. Mede door de bijdrage van GasTerra ontvingen scholen een lespakket om leerlingen op een creatieve manier na te laten denken over onze relatie tussen mens en natuur en hoe we die in de toekomst zouden kunnen verbeteren. Voor de kinderafdeling in het Forum, Wonderland, zijn een luistermeubel en storybox over dit thema ontwikkeld.

Een nieuw project is de duurzame jaarkalender voor basisscholen met daarop iedere maand een tip op het gebied van energie/-besparing en voorzien van betekenisvolle illustraties, passend bij het thema en gericht op de doelgroep. GasTerra levert de energiebesparende tips aan en laat de jaarkalender maken. Het Forum Groningen zorgt voor vermenigvuldiging en verspreiding waardoor kinderen op school én thuis met de tips aan de slag kunnen.

Lokale inkoop
Om de Groningse economie te stimuleren werken we bij de inkoop van niet aan gasgerelateerde producten en diensten bij voorkeur samen met lokale leveranciers. De vestigingsplaats van leveranciers is daarom naast duurzaamheid, prijs en kwaliteit, een vast criterium bij de keuze uit het aanbod. In 2022 bedroegen de totale aangegane verplichtingen voor dit type inkopen 28,1 miljoen euro, waarvan ruim 9,9 miljoen euro met lokale leveranciers (2021: totaal 17,8 miljoen euro waarvan 9,7 miljoen lokaal).

Wij vinden het belangrijk om transparant te zijn over onze activiteiten en inzicht te krijgen in de opvattingen van stakeholders over de impact van onze organisatie. Om deze informatie te verkrijgen hebben we regelmatig gesprekken met onze stakeholders. We hebben onze stakeholders ondergebracht in de volgende groepen:

Naast de reguliere gesprekken die we hebben met onze stakeholders voeren we jaarlijks een stakeholderdialoog uit. Het ene jaar is dit een uitgebreide stakeholderdialoog, het andere jaar een lichte versie, waarbij we kijken in hoeverre er ontwikkelingen zijn waardoor een update op bepaalde punten wenselijk is. De bevindingen uit de stakeholderdialoog vormen belangrijke informatie om te komen tot de materialiteitsmatrix. De materialiteitsmatrix wordt opgenomen in het Business Plan en gebruikt om beleidskeuzes aan te spiegelen. In het jaarverslag wordt aan stakeholders gerapporteerd over de behaalde doelstellingen op de materiële onderwerpen.

In 2022 is de stakeholderdialoog in uitgebreide vorm uitgevoerd. Door middel van een enquête konden stakeholders aangeven welk belang zij in verband met de economische, ecologische of sociale impact hechten aan de geselecteerde onderwerpen. Ook zijn stakeholders in de gelegenheid gesteld hun reflectie op het verloop van de afbouw van GasTerra te geven. Daarnaast is gevraagd naar de invloed van de wereldwijde energiecrisis. Om de uitkomsten van de enquête goed te kunnen duiden, zijn in aanvulling op de enquête interviews gehouden met diverse stakeholders.

De directie van GasTerra heeft het belang dat stakeholders hechten aan de onderwerpen, afgezet tegen het belang dat GasTerra er zelf aan hecht. Het resultaat is de materialiteitsmatrix 2022 die medebepalend is voor beleidskeuze voor en rapportage over 2023.

De materiële onderwerpen voor 2023 zijn contractuele verplichting, economische prestatie, rol van GasTerra in de gasmarkt en duurzame inzetbaarheid en daarmee ongewijzigd ten opzichte van 2022.

Voor de materiële onderwerpen zijn binnen de strategische doelen volume, prijs, kosten en anticiperen, subdoelstellingen voor 2023 bepaald. De afbouw van GasTerra is een algemeen thema dat binnen alle doelstellingen en werkzaamheden een rol speelt.

De versnelde afbouw van de gaswinning uit het Groningenveld betekent dat de kernactiviteit van GasTerra komt te vervallen. In 2020 is een afbouwplan opgesteld, waarin geleidelijk wordt toegewerkt naar beëindiging van de bedrijfsactiviteiten. Deze afbouw eindigt op 31 december 2024. Met het afronden van de afbouw van GasTerra verdwijnt echter niet het belang van gas voor de energievoorziening en het klimaatbeleid. De komende jaren benutten we om de gasmarkt goed achter te laten en delen we onze opgebouwde kennis van ons product, de markt en de energietransitie. Daardoor blijft de waarde die we nu toevoegen relevant na de einddatum.

Wij hebben altijd veel aandacht besteed aan projecten die de transitie naar een duurzamere energievoorziening vooruithelpen en zijn actief als sponsor van maatschappelijke, culturele en sportieve instellingen en activiteiten, vooral in en om Groningen. In lijn met de afbouw neemt dit af en zal van jaar tot jaar en geval tot geval bekeken worden of er in dit kader nog ruimte is voor dergelijke overeenkomsten.

In de verdere fasen van de afbouw van GasTerra zal het waardecreatiemodel indien nodig worden bijgesteld.

De solvabiliteitsratio van GasTerra is niet opgenomen aangezien deze vanwege de afspraken tussen de verschillende entiteiten in het Gasgebouw (zie jaarrekening) niet representatief is. Eén van die afspraken betreft de transferprijs voor Groningengas, waardoor GasTerra een vaste winst maakt van 36 miljoen euro na belastingen. Doordat de winning van Groningengas laag is geworden en naar verwachting op korte termijn beëindigd zal worden, is het steeds moeilijker om een prijs van Groningengas vast te stellen waarbij de vaste winst van 36 miljoen euro overblijft bij GasTerra. GasTerra heeft echter nog verplichtingen die nagekomen moeten worden. Om dit zeker te stellen is de Transferprijsovereenkomst gewijzigd. De wijziging houdt in dat de 36 miljoen euro vaste winst van GasTerra wordt bewerkstelligd door geen prijs per eenheid (m3 Groningengas) meer vast te stellen maar een bedrag. Vanaf 1 januari 2022 bestaat de transferprijs voor het door NAM aan GasTerra geleverde Gronings aardgas uit een volume-afhankelijke commodity prijs, gebaseerd op de TTF month-ahead-prijzen en een Volume-Onafhankelijke Vergoeding (VOV). 

De investeringen zijn niet materieel en betreffen met name de geactiveerde kosten van zelf ontwikkelde software ter ondersteuning van de bedrijfsprocessen.